عهده دارند ، از جمله بزرگانى كه بدرود حيات گفته‌اند : 1 . امام خمينى قدس سرّه ( م 1409 ) : مرجع بزرگ شيعه ، بنيانگذار نظام جمهورى اسلامى ، داراى كتب متعدّد از جمله شرح مكاسب و تحرير الوسيلة ، حاشيه بر عروة الوثقى و رساله‌هاى متعدّد علمى ، كه در پانزدهم خرداد سال 1342 هجرى شمسى نهضت اسلامى را بنياد نهاد و در 22 بهمن سال 1357 هجرى شمسى به پيروزى رسيد و در چهاردهم خرداد ماه 1368 هجرى شمسى به جوار رحمت خداوند شتافت . 2 . آية اللَّه سيّد أبو القاسم خوئى « 1 » ( م 1413 ) : در سال 1314 هجرى قمرى قدم به عرصهء جهان نهاد ، و مراحل تحصيلات خود را با موفقيّت‌هاى بسيار پشت سر گذاشت و سرانجام در رشته‌هاى فقه ، اصول ، تفسير و رجال ، صاحب نظر و از مراجع به نام گرديد ، آثار او در فقه ، اصول ، تفسير و رجال آثارى پرارزش و گران‌بهاست . ( دورهء فقه ايشان به 42 جلد مىرسد ) . شاگردان مبرّزى تربيت كرد كه هر كدام خود از اساتيد حوزه‌هاى علميّه شدند ، كتاب التنقيح در شرح عروة الوثقى ، حاصل بحثهاى خارج آن مرجع ، و مبانى تكملة المنهاج از كتابهاى ارزندهء فقهى اين بزرگمرد دينى است . 3 . آية اللَّه سيّد محمّد رضا گلپايگانى ( م 1414 ) : آية اللَّه گلپايگانى از شاگردان برجستهء آية اللَّه شيخ عبد الكريم حائرى ( مؤسّس حوزهء علميّه قم ) بود . پس از رحلت آية اللَّه بروجردى ، در شمار مراجع تقليد و مورد توجّه مردم قرار گرفت . وى در مدت اقامتش در حوزهء علميّهء قم شاگردان و مجتهدان فراوانى را پرورش داد . از ايشان آثارى در فقه به جاى مانده است ، از جمله : كتاب الحج ، ولاية الفقيه ، الدرّ المنضود فى احكام الحدود و كتاب الطهارة . « 2 » * * * از آنچه اشاره شد ، استفاده مىشود كه از ديدگاه اهل بيت عليهم السلام و فقها و پيروان آنها هيچ‌گاه و بر هيچ كس باب اجتهاد مسدود نبوده و نيست و پيروان اهل بيت عليهم السلام در هيچ دوره‌اى خالى از اجتهاد و مجتهدين گرانقدر نبوده‌اند . 3 . روايات اهل بيت عليهم السلام دليل ديگرى بر انفتاح باب اجتهاد روايات زيادى از اهل بيت عليهم السلام نقل شده كه به اصحاب خود دستور افتا مىدادند ، برخى از اين روايات كه به وضوح مفتوح بودن باب اجتهاد را در هر عصر و زمان روشن مىسازد ، از اين قرار است : الف ) در بخشى از نامهء امير مؤمنان على عليه السلام به

--> ( 1 ) . در مقدّمهء اجود التقريرات در مورد ايشان آمده است : جايگاه علمى وى به روشنى خورشيد در وسط روز است كه جاى هيچ انكارى نيست . به طور فراوان فقه و اصول را تدريس كرد . دو دورهء كامل مكاسب شيخ انصارى و دو دورهء كتاب الصلاة و همه بحث‌هاى عروهء سيّد محمّد كاظم يزدى را تدريس نمود . همچنين شش دورهء كامل اصول را تدريس كرد . ( اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 43 ) . ( 2 ) . ر . ك : خورشيد فقاهت ( زندگى نامهء آية اللَّه گلپايگانى ) نوشتهء على كريمى جهرمى و سيماى فرزانگان ، ج 1 ، ص 712 - 691 .